آتروفی واژن یا واژینیت آتروفیک یکی از رایج ترین مشکلات در بین زنان است که در دوران های خاصی مثل بعد از زایمان و یائسگی رخ میدهد. آتروفی می تواند درد و التهاب واژن را به دنبال داشته باشد، و رابطه جنسی را دردناک غیرقابل تحمل کند. خوشبختانه این مشکل قابل رفع و درمان است. این مقاله به بررسی علل، علائم و گزینه های درمانی آتروفی واژن می پردازد و راهنمای جامعی را برای کسانی که به دنبال درک و مدیریت این وضعیت هستند ارائه می دهد.
آتروفی واژن چیست؟
آتروفی واژن (Vaginal atrophy) به نازک شدن، خشک شدن و التهاب دیواره های واژن می گویند. این مشکل معمولاً زمانی رخ میدهد که بدن استروژن کمتری داشته باشدکه در دوران یائسگی شایع تر است .هنگامی که سطح استروژن کاهش می یابد، بافت های واژن می توانند شکننده تر و مستعد تحریک و عفونت شوند.
به طوری که در بسیاری از زنان، آتروفی واژن نه تنها مقاربت را دردناک می کند، بلکه منجر به علائم ناراحت کننده ادراری نیز می شود. از آنجایی که این بیماری هم در واژن و هم در ادرار مشکلاتی ایجاد می کند، پزشکان از اصطلاح “سندرم ادراری تناسلی یائسگی (GSM)”استفاده می کنند.
13 دلیل ایجاد آتروفی واژن چیست؟
همانطور که گفتیم علت اصلی رخداد این عارضه کمبود هورمون استروژن است که این تغییر هورمونی می تواند به دلیل عوامل مختلفی رخ دهد، از جمله:
۱- شیردهی
در دوران شیردهی بدن شما برای تولید شیر، استروژن کمتری تولید میکند و این کاهش هورمون باعث میشود بافت واژن نازک و خشک شود. برای شما این یعنی حتی فعالیتهای روزمره یا نزدیکی کوتاه ممکن است باعث سوزش، خشکی یا ناراحتی شود و کیفیت رابطه جنسی کاهش پیدا کند، بنابراین استفاده از مرطوبکنندههای واژینال و مشورت با پزشک میتواند مفید باشد.
۲- جراحی برداشتن تخمدانها قبل از یائسگی
اگر تخمدانها قبل از سن طبیعی یائسگی برداشته شوند، بدن شما بهطور ناگهانی استروژن را از دست میدهد و بافت واژن حساستر و خشکتر میشود. برای شما این یعنی حتی یک رابطه جنسی کوتاه یا فعالیت روزمره ممکن است دردناک باشد، ترشحات طبیعی کاهش یابد و لازم است مراقبت ویژه و استفاده از محصولات مرطوبکننده و مشورت با متخصص زنان انجام شود.
۳- داروهای کاهش استروژن برای فیبروم یا آندومتریوز
داروهایی که برای کوچک کردن فیبروم رحمی یا درمان آندومتریوز مصرف میکنید، سطح استروژن را پایین میآورند. برای شما این کاهش هورمون میتواند باعث خشکی واژن، سوزش و کاهش روانی طبیعی شود و تجربه رابطه جنسی را کمتر لذتبخش کند، بنابراین لازم است راهکارهای حمایتی مانند مرطوبکنندهها و مشاوره پزشکی در نظر گرفته شود.
۴- شیمیدرمانی
شیمیدرمانی میتواند عملکرد تخمدانها را تحت تأثیر قرار دهد و باعث کاهش تولید استروژن شود. برای شما این به معنای خشکی، نازکی و کاهش کشسانی واژن است که ممکن است درد یا خونریزی جزئی هنگام رابطه جنسی ایجاد کند و نیازمند مراقبت و راهنمایی پزشک باشد.
۵- پرتودرمانی ناحیه لگن
پرتودرمانی لگن جریان خون و سلولهای تولیدکننده استروژن را تحت تاثیر قرار میدهد. برای شما این یعنی بافت واژن خشک و حساس میشود، احساس ناراحتی و سوزش ممکن است در طول فعالیتهای روزمره یا نزدیکی رخ دهد و مشاوره پزشکی و استفاده از مرطوبکنندهها کمککننده است.
۶- یائسگی زودهنگام
اگر قبل از ۴۰ سالگی یائسگی اتفاق بیفتد، کاهش طبیعی استروژن باعث خشکی، نازکی و کاهش کشسانی بافت واژن میشود. برای شما این یعنی رابطه جنسی ممکن است دردناک باشد، ترشحات طبیعی کاهش یابد و لازم است از راهکارهای حمایتی و مشاوره پزشکی استفاده کنید.
۷- هورموندرمانی سرطان سینه
برخی درمانهای سرطان سینه سطح استروژن را کاهش میدهند تا رشد سلولهای سرطانی محدود شود. برای شما این کاهش هورمون باعث خشکی، حساس شدن واژن و کاهش راحتی هنگام رابطه جنسی میشود، بنابراین مشورت با متخصص زنان و استفاده از محصولات مرطوبکننده اهمیت دارد.
۸- استرس شدید
استرس طولانیمدت تعادل هورمونی بدن را مختل میکند و باعث کاهش سطح استروژن میشود. برای شما این یعنی بافت واژن خشکتر و حساستر میشود و ممکن است هنگام نزدیکی یا فعالیتهای روزمره احساس سوزش و ناراحتی داشته باشید، بنابراین مدیریت استرس و مراقبتهای حمایتی اهمیت زیادی دارد.
۹- افسردگی
افسردگی میتواند جریان خون و هورمونهای بدن را تحت تاثیر قرار دهد و باعث کاهش استروژن شود. برای شما این یعنی واژن حساستر و خشکتر میشود، کاهش کشسانی بافت و ناراحتی جنسی رخ میدهد و استفاده از درمانهای حمایتی و مشورت با پزشک ضروری است.
۱۰- دیابت کنترلنشده
قند خون بالا میتواند به عروق آسیب برساند و جریان خون به بافت واژن را کاهش دهد. برای شما این یعنی خشکی، سوزش و افزایش خطر عفونتهای مکرر رخ میدهد و کنترل قند خون و مراقبتهای پزشکی برای حفظ سلامت واژن اهمیت دارد.
۱۱- چاقی مفرط
چاقی میتواند تعادل هورمونی بدن را به هم بزند و حساسیت بافتهای واژن به استروژن را کاهش دهد. برای شما این یعنی خشکی، کاهش کشسانی و ناراحتی هنگام رابطه جنسی بیشتر میشود و رعایت سبک زندگی سالم و مشاوره پزشکی میتواند کمککننده باشد.
۱۲- فعالیت بدنی شدید یا طولانیمدت بدون استراحت کافی
تمرینات طولانی و شدید باعث کاهش سطح استروژن میشوند و بافت واژن خشک و نازک میشود. برای شما این یعنی حتی استفاده از تامپون یا فعالیتهای روزمره میتواند همراه با ناراحتی باشد و توجه به استراحت کافی و مشاوره پزشکی اهمیت دارد.
13.سیگار کشیدن:
سیگار بر گردش خون تأثیر می گذارد و می تواند سطح استروژن را کاهش دهد و به ایجاد آتروفی واژن کمک کند. همچنین می تواند اثربخشی درمان های این بیماری را مختل کند.
17 علامت مهم آتروفی واژن چیست ؟
علائم و نشانه های آتروفی می تواند از نظر شدت متفاوت باشد . نشانه های رایج عبارت است از:
- خشکی واژن که باعث کاهش راحتی و روانی طبیعی میشود
- سوزش واژن هنگام فعالیت روزانه یا نزدیکی
- خارش در اطراف ناحیه تناسلی که مداوم یا گاهبهگاه است
- عفونت قارچی مکرر که به درمانهای معمول مقاوم است
- عفونت ادراری مکرر که با سوزش ادرار همراه است
- تکرر ادرار و حس نیاز فوری به دستشویی
- درد هنگام نزدیکی که باعث کاهش میل جنسی میشود
- درد بعد از رابطه جنسی یا تحریک واژن
- کاهش روانی طبیعی واژن که باعث ناراحتی در مقاربت میشود
- احساس ناراحتی و فشار بعد از رابطه جنسی
- خونریزی پس از نزدیکی حتی در شرایط عادی
- ترشحات غیرعادی واژن که رنگ یا بو تغییر کرده است
- سنگینی یا فشار لگن که حس ناخوشایندی ایجاد میکند
- نازک شدن و تغییر شکل دیوارههای واژن
- کاهش حساسیت جنسی و تحریکپذیری کمتر
- لکهبینی بدون رابطه جنسی یا تحریک خاص
- درد هنگام استفاده از تامپون یا معاینات پزشکی
در صورتی که دچار لکه بینی یا خونریزی غیر طبیعی، ترشحات غیر معمول، سوزش یا درد هستید، لازم است فوراً با پزشک متخصص زنان مشورت نمایید.
نحوه تشخیص آتروفی واژن
اگر علائم آتروفی واژن را تجربه کردید، ضروری است برای تشخیص دقیق با یک پزشک متخصص زنان مشورت کنید. تشخیص معمولاً شامل موارد زیر است:
تاریخچه پزشکی
پزشک با توجه به تاریخچه پزشکی بیمار، سابقه قاعدگی شما، و هر دارو یا درمانی که در حال حاضر تحت آن هستید، تشخیص انجام می دهد.
معاینه لگن
در معاینه لگن، پزشک یا ماما با لمس و مشاهده اندامهای تناسلی خارجی، واژن و دهانه رحم شما وضعیت بافت واژن را بررسی میکند. این معاینه به شما نشان میدهد که آیا بافت واژن خشک، نازک یا حساس شده است یا خیر و به پزشک کمک میکند شدت آتروفی واژن را تشخیص دهد. برای شما این یعنی در یک جلسه کوتاه میتوان اطلاعات مهمی درباره سلامت واژن و نیاز به درمان دریافت کرد و راحتی و امنیت شما در طول معاینه رعایت میشود.
آزمایش ادرار
اگر شما علائم ادراری مانند سوزش یا تکرر ادرار دارید، آزمایش ادرار انجام میشود تا عفونت یا التهاب مشخص شود. این روش سریع و غیرتهاجمی است و به شما کمک میکند بدانید آیا مشکلات ادراری ناشی از آتروفی واژن یا عفونت است. برای شما این یعنی با یک نمونه ساده ادرار، اطلاعات دقیق برای درمان مناسب و کاهش ناراحتیهای ادراری به دست میآید.
تست تعادل اسید واژن
در این تست، نمونهای از مایعات واژن گرفته میشود یا یک نوار کاغذی کوچک در واژن قرار میگیرد تا میزان اسیدی بودن محیط واژن اندازهگیری شود. این آزمایش به شما نشان میدهد آیا تعادل طبیعی واژن به هم خورده است یا خیر و کمک میکند علت خشکی و سوزش مشخص شود. برای شما این یعنی با یک آزمایش ساده، پزشک میتواند راهکارهای درمانی دقیقتری پیشنهاد دهد و راحتی شما افزایش یابد.
تست پاپ اسمیر
تست پاپ اسمیر شامل برداشتن نمونهای از سلولهای دهانه رحم است تا تغییرات غیرطبیعی یا عفونتها بررسی شود. این تست به تشخیص مشکلات همزمان با آتروفی واژن کمک میکند و مطمئن میسازد که سلامت کلی ناحیه تناسلی شما تحت کنترل است. برای شما این یعنی یک روش پیشگیرانه و امن که بدون درد یا ناراحتی جدی، اطلاعات مهمی درباره سلامت واژن و دهانه رحم فراهم میکند.
آزمایش خون
آزمایش خون میزان هورمون استروژن بدن شما را اندازهگیری میکند و در صورت پایین بودن آن، خشکی واژن و آتروفی مشخص میشود. این روش به شما کمک میکند علت اصلی علائم خود را بفهمید و برنامه درمانی مناسب دریافت کنید. برای شما این یعنی با یک نمونه خون ساده، اطلاعات دقیق درباره وضعیت هورمونی و نیاز به درمان واژن به دست میآید.
درمان آتروفی واژن
چندین گزینه درمانی مختلف برای مدیریت آتروفی واژن وجود دارد. انتخاب درمان به شدت علائم، علل زمینه ای و ترجیحات فردی بستگی دارد. در ابتدا پزشک از دارو های زیر برای درمان استفاده می کند:
- مرطوب کننده های واژن : مرطوب کننده واژن میزان رطوبت ناحیه واژن را افزایش می دهد و ممکن است مجبور شوید هر چند روز یک بار از مرطوب کننده استفاده کنید. اثرات یک مرطوب کننده معمولاً کمی بیشتر از یک روان کننده باقی می ماند.
- روان کننده های مبتنی بر آب : این روان کننده ها درست قبل از فعالیت جنسی استفاده می شوند و می توانند ناراحتی در هنگام مقاربت را کاهش دهند. روان کننده های را انتخاب کنید که حاوی گلیسیرین نیستند، بعضی از زنان نسبت به این مواد واکنش های حساسیتی دارند.
اما در صورتی که مشکل رفع نشد و جدی بود، پزشک موارد زیر را توصیه میکند :
1.استروژن درمانی موضعی :
همانطور که اشاره کردیم، آتروفی واژن در اثر کمبود هورمون استروژن ایجاد میشود، بنابراین با مصرف موضعی این هورمون میتوان این کمبود را رفع کرد. مصرف موضعی در مقایسه با داروهای خوراکی تاثیر بیشتری داشته و عوارض جانبی کمتری را نیز به دنبال دارد. اگر استروژن موضعی در دوز کم مصرف شود، می تواند در تسکین علائم موثر باشد.
این پماد ها در انواع مختلف و با دوز های متفاوت در دسترس هستند، باید قبل از مصرف هریک از آنها با پزشک مشورت کنید. تا متناسب با مشکل شما دوز دارو تعیین شود.
این کرم را مستقیماً با اپلیکاتور وارد واژن میشود. بهترین زمان مصرف دارو قبل از خواب است. این پماد را باید روزانه به مدت یک تا سه هفته و یک تا سه بار در هفته استفاده نمود. بهتر است در مورد تعداد دفعات مصرف دارو با پزشک خود مشورت کنید.
شیاف استروژن واژینال
این شیاف های استروژن با دوز پایین روزانه و به مدت هفته ها وارد واژن می شوند. سپس، شیاف ها فقط دو بار در هفته باید وارد شوند.
حلقه استروژن واژینال
برای انجام این روش پزشک یک حلقه نرم و انعطاف پذیر را در قسمت بالایی واژن قرار می دهد. حلقه دوز ثابتی از استروژن را آزاد می کند و باید هر سه ماه یکبار تعویض شود. این حلقه در واژن قرار می گیرد و حین رابطه جنسی یا دوران پریود نیازی به تغییر و یا خارج شدن ندارد.
2.درمان جایگزینی هورمونی سیستمیک (HRT):
برای زنان با علائم شدیدتر، HRT سیستمیک که شامل مصرف استروژن به شکل قرص، چسب یا ژل است، ممکن است توصیه شود.
3.داروی خوراکی استروژن :
در مواردی ممکن است پزشک مصرف قرص های خوراکی حاوی استروژن را تجویز کند. این داروها میزان استروژن در بدن را افزایش می دهد و مصرف آنها بهبود رطوبت واژن را به دنبال دارد. در مصرف این داروها نباید زیاده روی نمود، زیرا می تواند سبب سرطان خون و یا لخته خون شود. مصرف این داروها باید زیر نظر پزشک و با تایید ایشان باشد.
این دارو ها اغلب برای زنانی توصیه میشوند، که به هر دلیلی نمیخواهند و یا نمی توانند استروژن موضعی مصرف کنند.
4.کربوکسی تراپی:
کربوکسی تراپی برای درمان بسیاری از بیماریها کاربرد دارد و چند سالی است که از آن برای رفع آتروفی واژن نیز استفاده می کنند. کاربرد این روش به این صورت است که گاز کربن دی اکسید را داخل واژن تزریق می کنند. این درمان می تواند در بهبود علائم این بیماری موثر باشد و خشکی را درمان نماید.
5.لیزر درمانی :
در مواردی که خشکی واژن شدت بیابد از لیزر برای برطرف کردن این مشکل استفاده می کنند. لیزر این روزها کاربرد بسیار زیادی داشته و یکی از مهمترین کاربردهای آن رفع مشکلات واژن است. در این روش اشعه لیزر را داخل واژن می تابند و به این ترتیب سلولهای آسیب دیده ترمیم می شوند و خشکی واژن از بین می رود.
چه کسانی نباید از درمان های مبتنی بر استروژن استفاده کنند؟
زنانی که مشکلاتی مانند خونریزی واژینال بدون علت، بیماری کبد فعال یا مزمن، سرطان سینه یا آندومتر، لختههای خونی یا سابقه ابتلا به آنها دارند، نباید از درمانهای مبتنی بر استروژن استفاده کنند؛ همچنین اگر شما سردردهای میگرنی، بیماری کیسه صفرا، فشار خون بالا یا آندومتریوز دارید، مصرف استروژن میتواند خطرناک باشد.
عوارض آتروفی واژن چیست ؟
ابتلا به آتروفی واژن و عدم توجه و درمان آن میتواند مشکلات و عوارض زیر را به دنبال داشته باشد :
- شکی واژن که باعث ناراحتی در طول روز و فعالیتهای جنسی میشود
- سوزش و خارش مداوم که آزاردهنده است و نیاز به مراقبت دارد
- درد هنگام رابطه جنسی (دیسپارونی) که ممکن است تجربه رابطه را کمتر لذتبخش کند
- کاهش لذت جنسی به دلیل خشکی و حساس شدن بافت واژن
- خونریزی بعد از نزدیکی که نگرانکننده و غیرطبیعی است
- ترشحات غیرطبیعی واژن که تغییر رنگ یا بو دارند
- افزایش خطر عفونتهای قارچی که باعث ناراحتی و سوزش میشوند
- افزایش خطر عفونتهای ادراری (UTI) که میتواند نیاز به درمان فوری داشته باشد
- نازک شدن دیواره واژن که باعث آسیبپذیری بیشتر میشود
- کاهش کشسانی بافت واژن که ناراحتی هنگام نزدیکی یا فعالیتهای روزانه ایجاد میکند
- احساس فشار یا سنگینی لگن که باعث آزار و ناراحتی میشود
- التهاب و تحریک مزمن بافت واژن که به مرور شدت مییابد
- مشکل در استفاده از تامپون یا دیسپنسرهای واژینال به دلیل خشکی و حساسیت بافت
- کاهش کیفیت زندگی جنسی و روانی که میتواند بر روابط و اعتماد به نفس تأثیر بگذارد
- لکهبینی خودبهخودی که بدون علت واضح رخ میدهد و نگرانکننده است
- اختلال در روابط زناشویی به دلیل درد، ناراحتی و کاهش لذت جنسی
پیشگیری از ابتلا به آتروفی واژن
در ادامه فهرستی از روشهای پیشگیری از ابتلا به آتروفی واژن با راهنمای تخصصی دکتر زهرا طالب زاده برای شما نام میبریم:
- اجتناب از لباسهای تنگ و غیرتنفسی
- استفاده از مرطوبکنندههای واژینال به صورت منظم
- استفاده از لوبریکانتها هنگام رابطه جنسی
- حفظ فعالیت جنسی منظم برای تحریک طبیعی بافت واژن
- کنترل استرس و مدیریت فشارهای روانی
- تغذیه سالم و حفظ وزن مناسب
- ورزش منظم با رعایت تعادل و استراحت کافی
- پرهیز از استعمال دخانیات و الکل
- کنترل بیماریهای زمینهای مانند دیابت
- استفاده از هورموندرمانی جایگزین (با مشورت پزشک) در صورت لزوم
- مراجعه منظم به متخصص زنان برای بررسی سلامت واژن
- رعایت بهداشت ناحیه تناسلی بدون استفاده از مواد شیمیایی تحریککننده
بیشتر بخوانید : علت بوی بد واژن چیست؟
نتیجه گیری
آتروفی واژن یک بیماری شایع است که بسیاری از زنان را تحت تاثیر قرار می دهد، به ویژه در دوران یائسگی و بعد از آن. درک علل، شناخت علائم و جستجوی درمان مناسب می تواند به طور قابل توجهی کیفیت زندگی را بهبود بخشد. چه از طریق تغییر سبک زندگی، درمان های هورمونی یا گزینه های غیر هورمونی، راه های موثری برای مدیریت و کاهش ناراحتی های مرتبط با آتروفی واژن وجود دارد.